Mười giờ đêm ở Wólka, và câu hỏi bạn giấu trong lòng: "Hay là tại tôi kém?"
Mười giờ đêm. Bạn kéo cửa sắt gian hàng xuống. Tiếng loảng xoảng vang lên trong cái lạnh, rồi tắt lịm giữa dãy chợ Wólka đã tối đèn gần hết.
Hơi thở bạn thành khói trắng.
Trong túi áo là tờ giấy tiếng Ba Lan — thứ tiếng khó vào bậc nhất châu Âu, đứng chắn trước mặt bạn như một bức tường không cửa. Bạn đọc ba lần rồi. Ba lần mà vẫn chưa chắc mình hiểu đúng. Giấy của ZUS (cơ quan bảo hiểm xã hội Ba Lan)? Hay của Urząd Skarbowy (sở thuế)? Ký sai một chỗ thôi là rước rắc rối vào thân.
Bạn mở điện thoại. Lướt danh bạ. Định gọi cho ai đó hỏi cho chắc.
Rồi tay bạn khựng lại.
Không có ai để gọi. Giờ này bên nhà đã quá nửa đêm. Mà cái tờ giấy này, có gọi về cũng chẳng ai gỡ giúp được.
Lạnh.
Một mình.
Bạn đứng đó, và trong đầu bật lên một câu hỏi. Cái câu hỏi bạn không dám nói với chồng, với vợ, với cha mẹ ở nhà. Cái câu hỏi đêm nào cũng trồi lên, đêm nào bạn cũng nuốt xuống:
"Hay là tại tôi kém?"
Tại mình dở nên mới trầy trật thế này? Người ta cũng đi Tây, sao người ta được, còn mình cứ mãi vật lộn? Hay mình không có cái tạng làm ăn?
Tôi biết câu hỏi đó. Tôi từng đứng đúng chỗ bạn đang đứng — một mình trong đêm đông xứ người, tự cắn xé chính mình.
Nên tôi nói với bạn ngay đây, trước khi bạn kịp nuốt nó xuống thêm một lần nữa:
Không phải tại bạn kém đâu.
Sự thật đầu tiên tôi muốn nói thẳng: bạn KHÔNG hề kém — bạn đang đá sân khách
Tôi nói thẳng với bạn điều này, vì lâu lắm rồi chưa ai chịu nói cho bạn nghe.
Cái vất vả của bạn nơi xứ người — không phải vì người mình kém. Không phải vì bạn lười. Cũng không phải vì bạn dở. Tôi biết có những đêm bạn nằm gặm đúng cái ý nghĩ đó, nhai đi nhai lại tới khi tin nó là thật. Nhưng nó không thật đâu.
Để tôi kể bạn nghe cái này.
Ở quê, bạn đá trên sân nhà. Thuộc từng góc sân, biết chỗ nào trơn, gió thổi hướng nào, khán đài toàn người quen gọi tên. Ra xứ người, vẫn trận đấu ấy, vẫn đôi chân ấy, vẫn cái đầu buôn bán lanh lẹ ấy — nhưng bạn đá sân khách. Sân lạ. Đường biên vẽ kiểu khác. Trọng tài nói thứ tiếng nghe ba lần chưa chắc hiểu. Cùng một con người, mà sao đá khó gấp mấy lần.
Cái khó nằm ở địa hình. Không nằm ở bạn.
"Mất sân nhà" là vậy đó. Là mất cái nền đất quen thuộc mà ở quê ai cũng có sẵn — sẵn tới mức chẳng ai nhận ra mình đang có, cho tới ngày rời đi mới thấy trống hoác. Cái mạng lưới quen biết, cái tiếng mẹ đẻ, cái "tiếng lành đồn xa" — ở quê nó tự chạy giùm bạn. Sang tới Wólka, tới cái mùa đông xám ngắt này, không còn ai chạy giùm nữa. Một mình bạn gánh hết.
Mợ cũng từng đứng đúng chỗ bạn đang đứng. Cũng chủ tiệm nơi xứ người, cũng trầy trật, cũng đốt tiền oan vì làm theo cảm tính — thấy người ta làm gì mình làm nấy, tiền mồ hôi bốc hơi mà chẳng hiểu vì sao. Xót lắm. Nên tôi hiểu. Hiểu tận ruột.
Không phải bạn kém. Là cái sân nó khác.
Ba cái "mất sân nhà" gọi đúng tim đen bạn
Bạn nhớ không, ở quê, mỗi lần vướng cái gì về giấy tờ, bạn chỉ cần nhấc điện thoại. Gọi cho đứa em, cho ông anh làm phường, cho con bạn học cũ. Xong. Nửa buổi là xong.
Ở Ba Lan thì khác. Tờ giấy nằm chình ình trên bàn, chữ Ba Lan đen kịt — thứ tiếng người ta bảo khó vào loại bậc nhất châu Âu. Bạn đọc ba lần chưa chắc hiểu. Karta pobytu (thẻ cư trú) sắp hết hạn. ZUS gửi thư. Urząd Skarbowy hẹn ngày. Mỗi cái tên đó, đụng vào là toát mồ hôi. Không phải bạn dốt đâu. Là cả một bức tường tiếng lạ dựng chắn ngang giữa bạn và cái việc mà ở quê tốn đúng một cú điện thoại. Ở quê bạn thuộc luật ngầm, biết cửa nào nên gõ. Ở đây bạn mò từng bước, tay run run sợ ký sai một chữ.
Rồi có những đêm ngồi tính sổ, tự dưng bạn thèm cái cảm giác "có người đỡ".
Vì ở quê, sau lưng bạn là cả một tấm lưới. Họ hàng, bạn học, hàng xóm, mối quen ngoài chợ. Kẹt vốn vài chục triệu, gọi một tiếng có người cho vay nóng. Bận việc nhà, nhờ đứa cháu trông hàng giùm buổi chiều. Muốn nhập rẻ, hỏi một câu là ra mối. Ra xứ người, bạn bắt đầu từ số không. Một thân một mình. Hỏng một cái, không một cánh tay chìa ra.
Mà đau hơn nữa: nhiều khi người cạnh tranh với bạn lại chính là người mình. Ở Wólka Kosowska, hàng chục gian cùng bán một mặt hàng, san sát vai nhau. Người Việt đối đầu người Việt, rồi lao vào phá giá, cắt lời nhau từng vài chục zł — bằng đúng một ly cà phê ngồi ngoài Wólka. Ở quê thị trường rộng, người ta còn tản ra được. Ở đây co cụm vào mấy khu chợ, nên va nhau chan chát.
Và cái mất thứ ba. Cái này ngấm nhất.
Ở quê, khách biết mặt bạn. Bán mười năm, cả xóm biết tiệm bạn, biết bụng dạ bạn. Cái câu "tiếng lành đồn xa" nó lo giùm bạn khoản kéo khách. Người này rỉ tai người kia, tự nhiên có khách mới đẩy cửa bước vào.
Ở đây thì sao? Khách Ba Lan chưa từng nghe tên bạn bao giờ. Người bản xứ đôi khi còn e dè một người lạ, lại là người nước ngoài. Bạn mở tiệm, hàng ngon, giá phải chăng, mà người ta không hề biết bạn tồn tại trên đời. Cái niềm tin ở quê bạn có sẵn trong túi, ra đây bạn phải xây lại từ con số không — bằng chất lượng, bằng sự có mặt, bằng từng cái review (đánh giá) khách chịu để lại.
Ở quê, khách biết mặt bạn. Ở đây, bạn là người lạ.
Mà người lạ ấy, họ tìm hàng theo kiểu khác hẳn. Họ không đi ngang rồi tiện chân ghé. Họ lên mạng gõ tìm, đọc review, mở Google Maps ra dò đường. Cả một cách "đọc" khách mà ở quê bạn nắm gọn trong lòng bàn tay, ra đây bạn phải học lại từ đầu.
Và chính chỗ này — chỗ khách lạ không tài nào chạm tới được bạn — là chỗ tôi muốn kể bạn nghe một câu chuyện có thật. Nhưng khoan đã. Trước khi tới câu chuyện đó, còn một cái mất nữa, nặng hơn cả ba cái trên cộng lại.
Và cái nặng nhất, ít ai dám gọi tên: "Đã bỏ tất cả ra đi, không được phép thất bại"
Ba cái mất kia làm bạn mệt. Còn cái này thì làm bạn nghẹn. Nặng hơn. Mà ít ai dám gọi tên ra, vì gọi ra là đau.
Để đặt được chân sang đây, nhiều người mình đã bán cả căn nhà. Vay khắp họ hàng. Cầm cố nốt những thứ cuối cùng còn cầm cố được. Ngày ra sân bay, sau lưng không chỉ có vali — mà có ánh mắt cha mẹ, có câu nói của cả một dòng họ dồn hết vào lưng bạn: "Nó sang bên đó, kiểu gì cũng khá."
Rồi bạn đứng giữa Wólka. Đâm lao rồi. Không có đường lùi.
Bạn để ý không: ở quê, ế một buổi thì mình còn dám nghỉ, còn chỗ tựa lưng mà thở. Ở đây thì không. Ở đây bạn vừa là chủ, vừa là thợ, vừa là kế toán ngồi cộng sổ lúc nửa đêm, vừa là người cầm giẻ lau sàn lúc kéo cửa cuốn. Ốm cũng gượng dậy mở hàng. Vì đóng cửa một ngày là mất một ngày tiền — mà sau lưng còn cả một dòng họ đang ngóng tin.
Cái gánh đó, ở quê không có. Ở quê vấp còn có đường lùi, có người đỡ. Ở đây, thất bại là hai chữ bạn không dám cho mình nghĩ tới.
Nên tôi muốn nói thẳng với bạn một câu:
Nếu bạn thấy mình kiệt sức, đó không phải vì bạn yếu. Mà vì bạn đang gánh một mình cái mà ở quê cả một hậu phương xúm vào gánh cùng.
Mà cái nền dưới chân người mình lại chông chênh. Khoảng hai, ba vạn người Việt ở Ba Lan (con số Đại sứ quán Việt Nam tại Warsaw nêu với hãng tin AP), phần đông co cụm buôn bán, bỏ gần hết trứng vào một rổ. Ngày xưa hàng nghìn người mình còn bán ở khu chợ sân vận động Warsaw; dẹp chợ rồi thì kéo hết vào Wólka. Cùng một chỗ, cùng một nghề. Đã từng có vụ cháy chợ khiến cả cộng đồng điêu đứng — bao vốn liếng thành tro chỉ sau một đêm. Bạn gánh nặng như thế, trên cái nền chông chênh như thế. Không kiệt mới lạ.
Vậy nên, dừng lại một chút đã. Đừng trách mình nữa.
Chỗ có hy vọng: tách cái KHÔNG đổi được ra khỏi cái XOAY CHUYỂN ĐƯỢC
Đọc tới đây, có khi mắt bạn cay rồi. Nhưng tôi không viết bài này để mình ngồi khóc với nhau. Tôi viết để chỉ cho bạn một chỗ có ánh sáng.
Chỗ đó nằm ở một việc rất giản dị: tách hai cột ra.
Cột thứ nhất là những cái KHÔNG đổi được. Bạn là người nhập cư. Điều đó có thật. Tiếng Ba Lan không phải tiếng mẹ đẻ của bạn, cái gốc quê mình không ai xoá được — mà cũng chẳng cần xoá. Chấp nhận đi, cho nhẹ lòng. Cứ ngồi trách trời "sao thân này lại là dân ngụ cư" thì bao nhiêu sức cũng cạn, mà cái sân khách nó vẫn nằm y nguyên đó, lì ra đó.
Cột thứ hai — cột tôi muốn bạn dồn hết sức vào — là những cái XOAY CHUYỂN ĐƯỢC. Cái nghề bạn giỏi. Luật chơi bạn học được. Công cụ bạn cầm được: Google Maps để người lạ tìm ra tiệm, một trang web đứng tên mình, biết tự chạy quảng cáo (ads) mà không ai dắt mũi. Tự cầm lấy tay lái, đừng giao trứng cho ác.
Nói gọn: bạn không đổi được địa hình. Nhưng bạn đổi được cách mình chơi trên địa hình đó.
Và trước khi đổ sức, xin nhớ giùm tôi cái xô thủng đáy. Đổ nước vào xô thủng đáy thì đổ bao nhiêu cũng cạn. Vắng khách một cái là nhiều người hớt hải đi đốt tiền quảng cáo — đổ nước ào ào trong khi đáy vẫn thủng. Bịt đáy trước đã. Rồi hẵng đổ.
Tôi nói thẳng kẻo bạn hiểu lầm: đây là cái tôi đi qua, không phải lời hứa. Tôi không có con số nào bảo bạn sẽ lời bao nhiêu, mấy phần tiệm trụ được. Mỗi tiệm mỗi cảnh. Tôi chỉ chỉ bạn cái cách — còn đi tới đâu là chuyện của bạn và cái nghề bạn đang giỏi.
Hai chuyện có thật để bạn tin: khách lạ tìm ra được, và bạn TỰ làm được
Chuyện này ở Đức, nhưng cái mất-sân-nhà thì y hệt bạn ở Ba Lan.
Có một quán tên OISHII NEM, ở Siegburg, bên Đức. Nem ngon nhất khu. Khách quen ăn một lần là nhớ, tuần nào cũng ghé. Vậy mà có tuần, anh chủ đứng nhìn ra cửa suốt buổi — không một người lạ nào đẩy cửa bước vào.
Anh cầm điện thoại, gõ tên món, gõ tên khu. Hiện lên toàn quán người khác. Quán anh như tàng hình.
Xót không? Nem không dở. Anh không lười. Chỉ là người lạ không có một cái cửa nào để bước vào chỗ anh. Ở quê, "tiếng lành đồn xa" lo giùm chuyện đó. Ra xứ người, không ai đồn giùm bạn cả. Bạn có ngon mấy mà người ta không tìm ra, thì cũng như nấu cỗ trong nhà đóng kín cửa.
Tôi không vội bảo anh đổ tiền chạy quảng cáo. Đổ nước vào cái xô thủng đáy thì bao nhiêu cũng cạn. Tôi bảo anh bịt đáy trước. Lập một hồ sơ trên Google Maps cho quán. Chụp lại đĩa nem cho tử tế — nóng hổi, đúng cái màu làm người ta nuốt nước miếng. Xin mấy khách quen để lại review (đánh giá) — mấy dòng thật lòng thôi. Điền giờ mở cửa. Gắn cái link đặt bàn.
Không một dòng code. Không một đồng quảng cáo.
Rồi sau đó, có người lạ đói bụng, gõ "nem ngon gần đây". OISHII NEM hiện lên. Người ta đẩy cửa bước vào. Cái cửa mà cả tuần không ai lạ chạm tới — giờ mở ra được.
Chuyện thứ hai, ngắn thôi. Hà Hoàng, chủ một tiệm nail cũng bên Đức, nhắn tôi: "Chị chạy quảng cáo giúp em với, em không rành, tiệm em vắng lắm, em sợ làm sai tốn tiền oan."
Tôi từ chối cầm tiền chạy thuê cho em.
Nghe vô lý đúng không? Nhưng tôi ngồi xuống, cầm tay chỉ em tự làm, từ đầu tới cuối, không lấy một đồng. Giờ Hà Hoàng tự cầm tài khoản, tự nhìn con số mỗi ngày, tự quyết. Không phải hỏi ai. Không phải chờ ai. Không phải nơm nớp sợ người ta làm ẩu tiền mình.
Vì đây là điều tôi tin, và tôi nói thẳng: tôi không nhận chạy thuê. Tôi chỉ dạy bạn tự làm. Tiền thuê người, tháng này trả rồi tháng sau vẫn phải trả. Còn cái nghề, một khi đã vào đầu rồi thì không ai móc ra lấy lại được của bạn.
Tôi không hứa với anh chủ nem, cũng chẳng hứa với Hà Hoàng, rằng khách sẽ đông gấp mười. Tôi ghét mấy lời hứa đó. Tôi chỉ chỉ họ cách để người lạ tìm ra được mình — và cách tự cầm lấy tay lái.
Hai người đó không giỏi hơn bạn. Họ chỉ được chỉ đúng chỗ. Bạn cũng làm được. Thật đấy.
Cái đêm đông đó, từ nay bạn có thêm một người ngồi kể chuyện cùng
Bạn còn nhớ cái đêm đầu bài không. Mười giờ tối ở Wólka, cửa sắt kéo xuống, hơi thở thành khói, một mình với tờ giấy tiếng Ba Lan đọc ba lần chưa hiểu. Cái đêm mà bạn khẽ hỏi trong lòng: "Hay là tại tôi kém?"
Không. Không phải tại bạn. Bạn nghe rõ chưa. Từ nay, cái đêm đó bạn không ngồi một mình nữa.
Tôi nói thẳng, vì tôi ghét mấy lời hứa hão: tôi không hứa bạn sẽ giàu, sẽ đông khách nườm nượp. Ai hứa với bạn mấy câu đó, bạn nên dè chừng túi tiền của mình. Tôi chỉ hứa một điều tôi làm được — mỗi tuần, gỡ giúp bạn một nút thắt xoay chuyển được. Một cái nút thôi. Nhỏ mà chắc. Gỡ được cái nào, nhẹ người cái đó.
Bạn giỏi nghề rồi. Nem bạn cuốn ngon, tay bạn làm nail đẹp, hàng bạn lấy khéo — cái đó không ai dạy bạn được nữa, cũng không ai lấy khỏi bạn được. Giờ mình chỉ học thêm cách đá sân khách thôi. Học cách để cái giỏi của bạn thôi "tàng hình" giữa xứ người.
Tuần sau, tôi chỉ bạn cách để một người khách Ba Lan chưa từng nghe tên bạn vẫn tìm ra được tiệm mình — đúng cái mà ở quê "tiếng lành đồn xa" lo giùm bạn, còn ở đây bạn phải tự tay dựng lấy. Đón đọc nhé. Theo dõi blog này, để mỗi tuần mình gỡ cùng nhau một nút. Đi cùng nhau cho đỡ lạnh, nhất là cái mùa đông Ba Lan dài dằng dặc này.
Bạn không hề kém. Bạn chỉ đang đá sân khách. Và từ nay, có người đứng cùng sân với bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Việt lập nghiệp ở Ba Lan lại vất vả hơn ở quê, dù cùng một con người, cùng một cái nghề? Vì bạn mất "sân nhà". Ở quê bạn có sẵn tiếng mẹ đẻ, mạng lưới quan hệ, và cái "tiếng lành đồn xa" kéo khách giùm. Sang Ba Lan, ba thứ đó biến mất cùng lúc: giấy tờ toàn tiếng Ba Lan, bạn bắt đầu từ số không không người đỡ, và khách bản xứ chưa từng nghe tên bạn. Cái khó nằm ở địa hình mới, không nằm ở năng lực của bạn.
Người Việt ở Ba Lan chủ yếu buôn bán ở đâu? Trung tâm lớn nhất là khu Wólka Kosowska gần Warsaw, gồm các khu chợ như EACC, ASG, ASEAN Poland — chủ yếu buôn sỉ/lẻ quần áo, hàng hóa và dịch vụ ăn uống. Trước năm 2002 cộng đồng bán ở khu chợ sân vận động Warsaw, sau khi thành phố dẹp chợ thì chuyển vào Wólka.
Tôi không rành tiếng Ba Lan và công nghệ, làm sao để khách lạ tìm ra tiệm mình? Bắt đầu từ cái miễn phí và không cần code: lập hồ sơ Google Maps cho tiệm, chụp hình sản phẩm cho tử tế, xin khách quen để lại review (đánh giá), điền đầy đủ giờ mở cửa và thông tin liên hệ. Đây là "bịt đáy xô" — làm cho người lạ có một cái cửa để bước vào — trước khi nghĩ tới chuyện đổ tiền quảng cáo.
Vắng khách thì có nên chạy quảng cáo ngay không? Khoan. Chạy quảng cáo khi tiệm chưa có sự hiện diện cơ bản (Google Maps, review, thông tin rõ ràng) giống như đổ nước vào cái xô thủng đáy — đổ bao nhiêu cũng cạn. Bịt đáy trước, rồi mới cân nhắc đổ thêm. Và tốt nhất là tự học cách làm để không phụ thuộc, không sợ bị làm ẩu tiền mình.
Ở Ba Lan dùng đồng tiền gì khi tính toán chi phí kinh doanh? Ba Lan dùng đồng złoty (viết tắt zł, mã PLN), không dùng euro. Mọi tính toán vốn, giá, biên lời của bạn đều quy về złoty. Lưu ý tỷ giá złoty có biến động, nên khi nhập hàng hay tính giá bán, đừng quên cái khoản chênh lệch đó.
*Bài viết bởi Mợ Dung (Phạm Thế Anh). Tôi từng là chủ tiệm nơi xứ người, từng đốt tiền oan vì làm theo cảm tính — nên cái xót, cái cô đơn của người tự xoay một mình, tôi hiểu tận ruột. Tôi trực tiếp làm website và chạy quảng cáo cho các doanh nghiệp Việt kiều, trong đó có nhà hàng OISHII NEM ở Đức; và tôi đã cầm tay chỉ Hà Hoàng — chủ tiệm nail bên Đức — tự chạy quảng cáo, miễn phí. Tôi không viết để mời bạn mua gì cả. Tôi viết để đi cùng bạn.*
Đây là chia sẻ từ kinh nghiệm cá nhân của Mợ, không phải cam kết kết quả kinh doanh — mỗi tiệm mỗi hoàn cảnh, mỗi con đường. Các con số bối cảnh (số người Việt ở Ba Lan) là ước tính theo nguồn được nêu, không phải số liệu tuyệt đối.